Johan Werbrouck

Samenvatting

Het diaporama ‘Cathar per totjorn’, wat in het Nederlands zoveel betekent als ‘Kathaar voor altijd’, is een half uur durend epos over de kruistocht tegen de Katharen in het Zuid-Franse Occitanië tijdens de 13e eeuw. Het verhaal wordt verteld door een vrouw die een bezoek brengt aan de streek. Het leek ons echter een goed idee om de beide betrokken partijen, de katharen en de katholieke kerk, ook aan het woord te laten en elk vanuit hun eigen geloofsovertuiging commentaar te laten geven op de gebeurtenissen. Dit verhoogt de dramatische spankracht en spreekt de toeschouwer directer aan.

Het diaporama werd reeds verschillende keren vertoond in het kader van een thema avond over het katharisme en is een uitstekende aanvulling op een historische uiteenzetting over de periode.

Tijdsduur: 28'30"
4 projectoren / CD / Bässgen freetrac
[Co-productie met Eddy Callewaert]

Sfeerbeelden

The Making of "Cathar per totjorn"

Inleiding

De geschiedenis van het Katharisme mag zich de laatste jaren aan een hernieuwde belangstelling verheugen, in zoverre zelfs dat de Franse toeristische industrie dit historisch thema uitspeelt als een belangrijke troef om de belangstelling voor de Languedoc aan te zwengelen.

Zelf las ik vele jaren geleden voor het eerst over het bestaan van het Katharisme in het boek ‘Het Heilige Bloed en de Heilige Graal’, een speculatieve verhandeling van drie Engelse auteurs over het mysterie rond Abbé Saunière, de straatarme dorpspastoor van Rennes-le-Chateau die, na de ontdekking van geheimzinnige perkamenten in het altaar van zijn kerk, plots over een groot kapitaal bleek te beschikken . Eén van de hypotheses in het boek was dat hij op de schat van de Katharen was gestoten. Mijn interesse voor de Katharen werd in het voorjaar van 2001 opnieuw aangewakkerd toen ik de magisch-realistische roman van Valère Depauw ‘Op weg naar Montségur’ in handen kreeg. Ik las het boek in één ruk uit en stilaan begon het idee te rijpen om een diaporama te wijden aan het toch wel fascinerende Katharisme. Ik sprak er Eddy Callewaert over aan en heel snel besloten we die zomer (eind juli) samen met onze partners naar de Languedoc af te reizen op zoek naar sporen van deze verdwenen religie.

Het Katharisme

In de Middeleeuwen was Zuid-Frankrijk, dat toen Occitanië werd genoemd,één van de bloeiendste en beschaafdste streken van West-Europa. Toen het Katharisme zich in de 12de eeuw vanuit de Balkan over West-Europa verspreidde, vond het in Occitanië een rijke voedingsbodem en gaf er de hoogstaande cultuur een religieus ideaal.

De term “katharen” is de benaming die de Roomse kerk aan deze andersdenkenden gaf, en was in feite een scheldnaam waarvan later ons woord ketter werd afgeleid. Zelf noemden de Katharen zich “bons chrétiens” of goede christenen. Ze geloofden in het bestaan van twee godheden : de goede God die één en al liefde is, en de Rex Mundi, de schepper van de materiële wereld waarin het kwaad regeert. Het is de taak van de mens om uit de materiële en slechte wereld, en dus uit zijn menselijk omhulsel los te breken en zo de kennis van het eeuwige heil te verwerven. Je kon je in wezen goddelijke ziel bevrijden uit de beklemming van de Rex Mundi (ook wel Demiurg, Lucifer of Satan genoemd) door na een inwijdingsperiode van drie jaar het consolamentum, het enige kathaarse sacrament, te ontvangen. Daarna werd je Parfait of Parfaite en werd je veronderstelt verder een streng en onthecht leven te leiden tot de ultieme bevrijding die er kwam met de dood.

De kathaarse parfaits, mannen zowel als vrouwen, leefden in werkgemeenschappen en deden afstand van hun aardse bezittingen, ongeacht hun vroegere status. Ze waren streng vegetarisch en onthielden zich van alle seksueel verkeer. De mannen trokken per twee door het land, droegen het Woord uit en verleenden ook steun aan hun medemensen in nood. De eenvoudige gelovige was niet aan deze strenge regels gebonden. Hij moest zich wel voorbereiden op het consolamentum dat hij op zijn doodsbed zou ontvangen. Wie stierf zonder dit sacrament te hebben gekregen, moest reïncarneren en kreeg in zijn volgend leven een nieuwe kans om zijn goddelijke ziel te bevrijden.

een 'bon chrétien'	Satan of de Rex Mundi

De Katharen weigerden de kerkelijke instellingen en het gezag van Rome te erkennen en konden daardoor op de sympathie rekenen van de Zuid-Franse adel die zich wilde ontdoen van het juk dat de arrogante en corrupte roomse kerk hen oplegde. Door hun afwijkende overtuigingen en openlijk verzet haalden de Katharen zich echter de woede van de paus op de hals en tekenden op die manier hun doodvonnis.

Wie zich verder wil verdiepen in het Katharisme vindt een schat aan informatie op de Nederlandstalige website www.katharen.be. Voor wie het Frans geen hinderpaal vormt, zal zijn hart kunnen ophalen bij www.cathares.org, een ware encyclopedie over het Katharisme en alles wat ermee verband houdt.

De Reis

Na ons besluit om af te reizen naar Zuid-Frankrijk gingen we op zoek naar meer informatie en lectuur over het Katharisme . De reisweg die het hoofdpersonage uit de roman van Valère Depauw aflegt is op de Michelin kaart nauwkeurig te traceren en was een eerste bron van inspiratie. Een goudmijn van informatie en tips was het reisboek van Hanny Alders “In het spoor van de Katharen”. De Nederlandse auteur brengt in dit boek verslag uit van haar reis door katharenland en doorspekt het met historische achtergronden en verhalen.

Aan de hand van haar reisboek en vele andere informatie die we in romans, historische werken, reisgidsen en op het internet vonden, begon zich stilaan een beeld af te tekenen van de belangrijke plaatsen waar we de geest van de Katharen hoopten terug te vinden. Daarbij hadden locaties waarvan we vermoedden dat ze de authentieke sfeer en uitzicht hadden bewaard en bovendien ook nog fotogeniek waren, de voorkeur. Een planning werd opgemaakt en een voorlopige reisroute uitgestippeld. Daarna begon het zoeken en rondbellen voor logement, het was intussen reeds begin mei en vele hotels en chambres d’hôtes waren reeds “complet”. Uiteindelijk vonden we onze gading, 6 verschillende verblijfplaatsen telkens in de buurt van belangrijke reisdoelen, en kon de definitieve reisweg worden vastgelegd. Die bracht ons vanuit het katharennest Cordes-sur-Ciel zuidwaarts via Albi naar de Montagne Noire, het gebied ten noorden van Carcassonne. Van daaruit stonden bezoeken aan Minerve en de burchten van Lastours-Cabaret op het programma. We verlegden daarna ons actieterrein naar de Corbières ten zuiden van Carcassonne. In dit ruwe landschap zijn o.a. de “katharenburchten” van Peyrepetuse, Queribus en Puylaurens. onvergetelijke blikvangers. Verder ging het nu naar Montségur, het symbool bij uitstek van het verzet van het Katharisme tegen de onderdrukking van Rome. In de gravenstad Foix hadden we de kans om een groots spektakel over de geschiedenis van de Ariège bij te wonen. Via Mirepoix en Fanjeaux, het stadje waar de heilige maar niet zo onschuldige Dominicus verbleef, ging het nu terug naar de sprookjesachtige Middeleeuwse vestingstad Carcassonne, onze laatste halte voor de terugreis.

Katharenland (klik op de afbeelding om te vergroten)

Het Diaporama

De lotgevallen van de Katharen in Zuid-Frankrijk bevatten veel stof voor een dramatisch en spannend verhaal. We wilden dan ook geen pure en zakelijke documentaire maken over de Katharen, maar eerder een meeslepend “docudrama” over hun wanhopige strijd tegen de combine van de Roomse kerk en Franse staat, die alles in het werk stelden om hen tot de laatste man uit te roeien De informatie die we in ons diaporama aan het publiek wilden meegeven moest historisch correct zijn, maar kon in het bestek van een diaporama van een half uur nooit volledig zijn. Omwille van praktische redenen hebben we vooral de gebeurtenissen die zich in de streek van Carcassonne en Montségur hebben afgespeeld in ons diaporama verwerkt. De rol die de graven van Toulouse en Foix in heel die geschiedenis hebben gespeeld, konden we daardoor niet belichten. In een verhaal over de strijd tussen twee partijen is het moeilijk om geen partij te kiezen voor de underdog, zeker als die ook nog eens de nobelste bedoelingen heeft. Ons diaporama is dan ook gekleurd door onze sympathie voor de Katharen, hoewel we geprobeerd hebben de waarheid geen geweld aan te doen.

We beginnen ons verhaal met een korte situatieschets van de omstandigheden waarin het Katharisme zich in Occitanië kon ontwikkelen en een bedreiging begon te vormen voor de Rooms katholieke kerk. Nadat verschillende bekeringspogingen geen succes kenden, riep Paus Innocentius in 1208 de kruistocht uit tegen de Katharen. Die trok een verwoestend spoor door de Languedoc en eindigde uiteindelijk in 1244 met de inname van Montségur, de laatste grote verzetshaard van het kathaarse geloof. Intussen waren duizenden kathaarse gelovigen door toedoen van de inquisitie op de brandstapel gestorven.

We hebben ervoor gekozen ons verhaal te laten vertellen door een vrouw die een bezoek brengt aan de streek. Het leek ons echter een goed idee om de beide betrokken partijen, de katharen en de katholieke kerk, ook aan het woord te laten en elk vanuit hun eigen geloofsovertuiging commentaar te laten geven op de gebeurtenissen. Dit verhoogt de dramatische spankracht en spreekt de toeschouwer directer aan. In totaal gebruiken we dus drie stemmen waardoor we ook de val van eentonigheid en langdradigheid konden vermijden.

Een historisch reconstructie van een periode waarin oorlogen, vervolgingen en brandstapels de trieste hoogtepunten vormen, kan je niet op een geloofwaardige en boeiende manier in beeld brengen met alleen maar dia’s van hedendaagse landschappen en gebouwen. We moesten dus een oplossing vinden voor dat probleem. De jacht op reproductie’s van personages en gebeurtenissen uit die periode kon beginnen. Die vonden we in kunstboeken over de Middeleeuwen en in enkele geïllustreerde boekjes over het Katharisme dat we meegebracht hadden uit Frankrijk De oogst was echter beperkt en de kwaliteit van de afbeeldingen niet altijd optimaal. Uiteindelijk bracht Photoshop redding. Met de hulp van dit magisch softwarepakket konden we op basis van reproducties en eigen origineel diamateriaal overtuigende illustraties creëren waarmee we vele episodes konden kruiden en de hoofdrolspelers in dit drama een gezicht konden geven. De dia’s die we hadden kunnen maken tijdens het “son et lumière” in Foix en een riddertornooi in Carcassonne kwamen hierbij zeer goed van pas. We hebben geprobeerd om de mogelijkheden van beeldbewerking en projectie met vier projectoren optimaal te benutten om ook op visueel gebied een fascinerend en niet alledaags kijkstuk te maken.

hoofse liefde in Puivert	kruisvaarder in Carcassonne

In het najaar begon het scenario stilaan vorm te krijgen. De moeilijkste opdracht bestond erin te snoeien in het vele bij elkaar gesprokkelde tekstmateriaal en tot een samenhangend en kernachtig verhaal te komen, waarin ook de visie van de protagonisten aan bod kwam. We moesten er echter over waken dat deze interventies geen rem zetten op de vlotte voortgang van het verhaal. In de loop van enkele maanden werd het scenario constant herwerkt en uitgepuurd. Intussen was begin 2002 ook de beeldbewerking gestart. Er ontstond een wisselwerking tussen het afwerken van het scenario en het creëren van het nodige beeldmateriaal. De lengte van de teksten moest aangepast (lees : ingekort) worden aan het aantal beschikbare beelden van iedere scène. Intussen lag de muziekkeuze - voornamelijk fragmenten van de hedendaagse Occitaanse groep OC en muziek van Eric Serra voor de film “Jeanne d’Arc” - ook reeds grotendeels vast en bepaalde mee de definitieve versie van het scenario. Tegen de zomer begon alles in zijn plooi te vallen en kon gedacht worden aan de stemopnames. Een delicate aangelegenheid, want de tekstsprekers moesten op een overtuigende manier hun personage vertolken. Na enkele slapeloze nachten werd de knoop doorgehakt en de stemmen geregistreerd.

Begin augustus, tijdens het jaarlijks verlof en precies één jaar na onze reis en bijna anderhalf jaar na de eerste aanzet, konden we eindelijk aan de eindfase beginnen : het samenstellen van de klankband en de synchronisatie van de beelden in Imagix. Half september 2002 ging het diaporama in de club dan eindelijk in première.

De Techniek

Photoshop

Zoals reeds eerder aangehaald, was Photoshop onontbeerlijkin de realisatie van dit diaporama. Het programma werd gebruikt om reproducties kwalitatief te verbeteren en aan te passen aan het diaformaat. Daartoe werden de afbeeldingen met een flatbedscanner ingescand, bewerkt en daarna vanaf de monitor opnieuw gereproduceerd op dia. Ook origineel diamateriaal werd in beperkte mate ingescand en waar nodig werden storende en moderne elementen (auto’s, antennes, toeristen) weggeretoucheerd. In sommige gevallen werd de kleur en belichting aangepast om de vereiste sfeer te bekomen. Het werd pas helemaal boeiend toen we erin slaagden om Middeleeuwse personages te integreren in onze diabeelden van historische locaties. Photoshop bleek ook van onschatbare waarde om beeldsequenties en special effects te ontwerpen voor overvloeiprojectie.

voorbeeld van een montage in Photoshop

Met de komst van beeldbewerkingssoftware zoals Photoshop ben je als fotograaf niet meer beperkt tot het alleen maar registreren van de bestaande werkelijkheid zoals die zich voor je lens aanbied, maar kun je de realiteit naar eigen inzicht en behoefte transformeren tot een eigen interpretatie. Op die manier konden we de sfeer van het Middeleeuwse Occitanië oproepen.

Samplitude

Het was voor het eerst dat we een soundtrack samenstelden in Samplitude, een professioneel softwarepakket voor klankbewerking. Gezien de complexiteit van de klankband, er zijn meer dan honderd tekst- en muziekfragmenten in verwerkt, hadden we zonder dit uitmuntend stuk gereedschap nooit hetzelfde resultaat kunnen bereiken. Samplitude 24/96, de versie waarover wij beschikken, werkt op een interne resolutie van 24 bits en 96 khz. Dit betekent dat er bij veelvuldige bewerkingen nauwelijks iets verloren gaat van de kwaliteit van het origineel klankmateriaal en dat zonder gevaar voor oversturing en andere kwalijke neveneffecten de speelruimte bij klankmanipulatie veel groter is dan in 16 bits resolutie. Samplitude biedt bovendien het voordeel dat er op verschillende niveaus non-destructieve ingrepen op het klankmateriaal kunnen gebeuren die op elk moment kunnen gecorrigeerd of teruggeschroefd worden. Zo kan ieder apart klankblokje, in het programma een object genoemd, beschikken over een wijd gamma van non-destructieve effecten zoals ruisonderdrukking, equilazing, time stretching, dynamiek correctie, etc…Die worden bovendien in real-time berekend en uitgevoerd, en zo is een onmiddellijke vergelijking tussen het originele en het bewerkte signaal mogelijk . In theorie kan ieder object (in ons geval waren er dat dus meer dan 100) over zijn eigen instellingen beschikken. Op het niveau van de klanksporen (tracks) komt daar nog eens een waaier van mogelijkheden bij en ook bij de master mix kan nog worden ingegrepen. Wie het nog verder wil zoeken heeft de beschikking over een wijd gamma van effecten die destructief (dus onomkeerbaar) worden toegepast op de wave-files.

de volledige soundtrack in Samplitude

Met Samplitude beschikten we over een fantastisch stuk speelgoed dat ons bleef verbazen en onze creativiteit stimuleerde. Muziekfragmenten en geluiden konden ongelooflijk smooth in elkaar worden gemixed en voor het oppoetsen van het stemmateriaal was het een godsgeschenk. Door het gebruik van een dynamiek processor, reverb en equilazing konden we het karakter van iedere stem benadrukken en in de ruimte plaatsen.

Imagix

Voor de uiteindelijke programmering van de vier projectoren gebruikten we Imagix software van Bässgen in combinatie met het Quattrix stuurapparaat. Het digitale freetrac signaal maakte het mogelijk eigen overvloeicurves te gebruiken waarmee we ons programma nog konden verfijnen.

Het stuursignaal, gecodeerd in de 16e bit, werd daarna samen met de klankband weggeschreven in een nieuwe wave-file en op cd gebrand. Ons diaporama was nu af en kon voortaan vanuit een gewone cd-speler gestuurd worden.

Johan Werbrouck

Top